Studieweekend boeddhistische psychologie (Abhidhamma) - Jeltje Verleg

Wanneer ik vrijdagavond zeven uur uit de auto stap en op de voordeur afloop, word ik blij en verwachtingsvol. Dit is de derde keer dat ik hier ben, en het voelt alsof ik thuiskom.
Het weekend is in de SIMsara aangekondigd als een periode waarin de aangeboden theoretische kennis van de boeddhistische psychologie gecombi-neerd wordt met de praktische toepassing ervan; de meditatie. Ik ben nu ruim een jaar met meditatie bezig en merk gaandeweg dat ik me door retraite en weekenden steeds verder erin kan ontwikkelen. Van dit weekend verwacht ik hetzelfde effect. Ik heb wel wat over boeddhistische psychologie gelezen, maar kan er in de praktijk niet veel mee. Misschien dat ik er nu verder mee kom?

De vrijdagavond is bedoeld om “erin te komen” met meditatie. Om acht uur starten we. Dingeman Boot (organisator van het weekend) spreekt een woord van welkom en vertelt ons dat drie unsui (nonnen en monniken) met ons mee zullen doen en wij enkele dingen met hen, waaronder de theeceremonie ‘s ochtends vroeg. Daarna het mediteren. Henk van Voorst (ervaren in de beoefening van en het onderricht in Vipassana-meditatie) begeleidt de zit- en loopmeditatie en neemt de eerste drie oefeningen van het lopen met ons door.

Zaterdag starten we om zes uur met de theeceremonie en het zingen van soetra’s met alle unsui. De kussens liggen in twee rijen langs de muur, het licht is gedempt en de wierook brandt. We nemen in stilte onze plaats in. Een van de unsui legt ons uit hoe wij aan de ceremonie deel kunnen nemen. Het lijkt niet ingewikkeld en we starten. Eerst gaan we staan en maken een buiging, waarna iedereen zijn kopje achter zich vandaan pakt, en het voor zich houdt. De unsui met de theekan maakt een buiging en schenkt het vol. Na korte tijd komt hij voor de tweede keer, wanneer je niet meer wilt, hef je je hand halverwege je borst.
Daarna legde de unsui uit hoe de soetra’s gezongen worden. Onder de kussens lag een boekje met fonetische teksten, zodat wij ze mee konden zingen. Twee unsui gingen achter een trommel zitten en een zong de openingszin, waarna iedereen inviel. De trommels gaven het ritme aan en de tekst was gemakkelijk te volgen. Omdat er zo’n zestien mensen in de betrekkelijk kleine ruimte zaten, was het geluid krachtig, maar vooral ook prachtig. En je voelde de tonen in je borst resoneren, een prettig gevoel. Na ongeveer een kwartier was het voorbij en startte de meditatie. Eerst de loopmeditatie, maar die was wel geheel anders dan wij gewend zijn. Je kunt het ook hardloopmeditatie noemen, want we moesten achter een unsui aan, tamelijk snel door de ruimte lopen. Ik vond het wel lekker, zo in beweging zijn, want ik vind lang achter elkaar zitten toch altijd wel moeilijk. En erna konden we weer een uur “zitten”.
Rond tien uur in de ochtend arriveerde Aad Verboom, die de lezingen zou houden. De eerst begon rond elf uur en handelde over de vijf aggregaten of khandha’s.
Het zijn:º
Rupa lichaam / vorm
Vedana gevoelens
Sañña voorstelling of perceptie
Sankhara’s conditioneringen
Viññana perceptie of bewustzijn

Aad legde aan de hand van deze begrippen uit hoe zij zich in het bewustzijn manifesteren en op welke wijze je er in de meditatie mee om kan gaan. Zoals bijvoorbeeld bij horen. Wanneer je iets hoort en er vervolgens op ingaat, zijn er in feite razendsnel achter elkaar de volgende bewustzijns-momenten:
het bewustzijn dat het oor functioneert;
het bewustzijn van contact, met een geluid;
nadat contact gemaakt is, is er de zuivere waarneming van het geluid, zonder er verder iets mee te doen;
er is het interpreteren of herkennen van dit geluid.
Wat betreft de beoefening van Vipassana, in dit laatste stadium van nadenken over het geluid ben je eigenlijk al bezig met iets buiten jezelf (het geluid) ofwel een “mind-object”. Wanneer in dit geval van horen de opmerkzaamheid scherper is, ben je je al in een eerder stadium bewust van wat er gebeurt, nl. in stadium 1, 2 of 3 en is het voldoende om te benoemen of mentaal notie te nemen van “het bewustzijn van horen”, “contact” of “horen”.

Na deze uitleg hadden we tijd om dit te oefenen. Voor mij was deze theorie tamelijk nieuw, dus had ik er mijn handen vol aan.
Na de (voortreffelijke) lunch gingen we hiermee verder. Aad nam bovendien de oefeningen voor de loopmeditatie t/m de vierde oefening met ons door.

De avondmaaltijd was zeer ontspannend, het was een zgn. informele maaltijd en dat wil zeggen dat je aan kunt schuiven en weg kan gaan wanneer je wilt, maar ook dat je vrijuit met elkaar mag praten. Het werd erg gezellig. De unsui en “wij” lachten en praatten of we elkaar al jaren kenden. Uiteraard kwam het gesprek op het eten en dat de kok in ere gehouden moest worden, waarop een van de unsui reageerde “we mogen hem nu juist niet in ere houden, anders gaan we er (het lekkere eten) maar aan hechten”. Waarvan akte.

Acht uur ’s avonds volgde de tweede lezing; het ontstaan in afhankelijkheid. Ik vind het moeilijk deze lezing verkort weer te geven, maar probeer het toch maar.
º Als oorzaak van lijden (dukkha) worden levensdorst (tanha) en het ontstaan van onderlinge afhankelijkheid (paticcasamuppada) genoemd. Bij het ontstaan van onderlinge afhankelijkheid is er sprake van een kringloopsysteem van oorzaak en gevolg. Aad lichtte deze kringloop, die uit twaalf onderdelen bestaat, toe en legde de relatie met het lijden begrijpelijk uit. En wat ook heel belangrijk is; “de twee methodes tot opheffen van het lijden zijn in die zin een uitleg van de derde Edele Waarheid, het ophouden van het lijden. Deze methodes zijn:
Niet-weten wordt opgeheven door pañña of inzicht.
Levensdorst wordt weggenomen door de beoefening van jhana (diepe concentratie), zoals de Boeddha zes jaar gedaan heeft.
Terwijl de laatstgenoemde methode als de oudste beschouwd moet worden, heeft de eerstgenoemde echter enige eeuwen na het heengaan van de Boeddha geleidelijk aan de meeste beoefenaars gekregen.”

De zondag verliep in grote lijnen als de vorige dag, we startten met theeceremonie, soetra’s en (loop)meditatie, ontbijt, werkuurtje, meditatie (waarbij we alle vijf oefeningen van het lopen deden).

Aan het eind van de ochtend kregen we gelegenheid om onze ervaringen m.b.t. integratie van theorie en praktijk met elkaar te bespreken. Omdat het voor mij de eerste keer was dat ik zo met deze theorie bezig was, was ik niet verder gekomen dan het benoemen van een concreet ding als het fluiten van de vogels buiten. Voor alle andere gedachten kwam herkenning en bewustzijn steeds nogal laat, als ik al en breed aan het denken was geslagen. Het is juist erg belangrijk om tijdig en goed te benoemen. Dit te leren kost tijd. En opmerkzaamheid is belangrijk om gehechtheid en conditionering te voorkomen. Het bleek een valkuil (en niet alleen voor mij) om door te denken op het benoemen en het beoordelen daarvan. Je bent al te snel aan het analyseren, en dat kan beter na de meditatie. Conclusie: er is nog veel te oefenen.
Na de spontaan tot ”informele lunch” benoemde lunch en een uurtje meditatie was er tijd voor de evaluatie. Hier bleek dat het weekend iedereen (12 mensen) prima was bevallen. Het was goed geweest theorie direct in praktijk te kunnen brengen en er met elkaar over te kunnen praten. De theorie kun je meerdere keren horen en er elke keer iets van je gading uithalen, zo viel er voor iedereen wat te halen. Doordat enkele unsui met ons meededen en omdat we tussendoor met elkaar hadden kunnen praten, hadden we het gevoel dat zij onze vrienden waren geworden. Er was geen sprake meer van “wij” en “zij”, maar van “wij”. En tot slot, de balans tussen theorie en praktijk was goed, meer theorie was te veel van het goede geweest.

Kortom; een heel geslaagd weekend wat zeker voor herhaling vatbaar is. Ik wil de Stichting Inzicht Meditatie, Aad, Henk, Dingeman en de bewoners van de Noorder Poort er graag voor bedanken. Weer een stukje verder op weg.

º overgenomen uit “Inleiding Abhidhamma, Aad Verboom, 3 maart 2000”