Psychosomatische klachten - Frits Koster

Een grotere bewustwording heeft in de regel ook een helend effect op het ervaren van psychosomatische klachten. Bij de beoefening van kalmtemeditatie worden dergelijke klachten meestal alleen tijdelijk gereduceerd, terwijl ze bij de beoefening van inzichtmeditatie aanvankelijk meestal wat sterker ervaren worden, maar later een stuk verminderen of soms ook volledig kunnen verdwijnen. De reden hiervoor is waarschijnlijk dat we ze met vriendelijkheid, openheid en acceptatie observeren. We zoeken dus geen afleiding en proberen de klachten niet kwijt te raken of ‘weg te benoemen’, want vaak werkt het vechten of afleiding zoeken alleen maar als een extra bron van stress of als een tijdelijke ontsnapping. Door het objectieve observeren kunnen psychosomatische klachten langzaam maar zeker verzachten en zelfs compleet verdwijnen. In bijna elke meditatiegroep kom ik weer mensen tegen die het als een openbaring ervaren dat ze op een dergelijke manier heel geleidelijk aan verlost worden van of minder beheerst worden door bijvoorbeeld chronische rug- of schouderklachten, migraine of benauwdheidsklachten.

Wetenschappelijk is dit inmiddels ook al aangetoond in Amerika, waar de arts Jon Kabat-Zinn al vele jaren werkt met een zeer effectieve therapie voor mensen die te maken hebben met onder andere chronische pijnen of onbestemde psychosomatische klachten. In die therapie staat het ontwikkelen van opmerkzaamheid centraal. Kabat-Zinn en enkele van zijn collega’s waren benieuwd of het heilzame effect van opmerkzaamheid bij psychosomatische klachten aantoonbaar is. In de tachtiger jaren hebben zij een onderzoek opgezet bij mensen die psoriasis hebben, een huidziekte waarvan bekend is dat stress hier een grote rol bij speelt. Een van de manieren om psoriasis het hoofd te bieden is lichttherapie. Hiervoor moet de patiënt steeds korte periodes - maximaal 15 minuten - naakt in een soort hokje staan; hij of zij ondergaat dan een bad van ultraviolet licht. Van een groep kandidaten kregen een aantal deelnemers cassettebandjes mee met geleide meditatie-adviezen, de anderen niet. De resultaten waren opmerkelijk: de deelnemers die de bandjes meekregen vertoonden veel eerder verschijnselen van verbetering (turning point) en van ‘opklaring’ (clearing point), waarbij niet meer dan 5% van de originele verschijnselen overgebleven is.
Een vergelijkbaar onderzoek is gedaan met lichttherapie in combinatie met chemotherapie en ook hier bleken de deelnemers die gebruik maakten van de bandjes tot veel betere resultaten te komen.

Het kan echter een valkuil zijn om te gaan zitten wachten op het verdwijnen van fysieke klachten; helaas kunnen we de ervaringen die we hebben niet altijd op commando wegsturen. En hoe meer we uitkijken naar het verdwijnen van pijn of ongemak, hoe gemakkelijker we ons gaan zitten irriteren of teleurgesteld raken. Het is dan ook goed om te beseffen dat alleen het accepterende gewaarzijn en het subtiele benoemen of registreren - als bijvoorbeeld ‘voelen’, ‘voelen’, ‘voelen’, ‘pijn’, ‘pijn’, ‘pijn’ of als ‘spanning’, ‘spanning’, ‘spanning’, steeds en zo lang het zich duidelijk aan ons voordoet - al een helende werking heeft. Het is dan immers niet meer een zware vecht- of ontwijkpartij maar we krijgen ruimte door het gevoel op een accepterende manier te aanschouwen, zonder er volledig door beheerst te worden. Het is alsof er iemand met een stukje mededogen van boven onze schouder als ooggetuige meekijkt; zonder volledig meegesleurd te worden door wat waargenomen wordt en alleen maar van een afstandje te hoeven observeren wat er gebeurt. En als er dan soms boosheid of bezorgdheid opkomt, dan kunnen we dit ook gemakkelijk herkennen en integreren als een nieuw meditatieobject.

Deze helende werking van opmerk-zaamheid kan ook doorgetrokken worden naar onverwerkte vormen van psychische pijn en verdriet die we in meer of mindere mate in ons meedragen. Het op een open, accepterende manier observeren en benoemen van emotionele pijnen is een mooie manier om rouw en teleurstellingen te verwerken en te komen tot een nieuw innerlijk evenwicht. Het is te vergelijken met een beerput die afgesloten is met een groot deksel. Door de open aandacht wordt het deksel van tijd tot tijd even opgelicht en krijgen onverwerkte dampen en gassen de kans om uit de beerput op te stijgen. Als mediterende nemen we ze waar - we ruiken ze als het ware - en al observerend en benoemend merken we dat ze vanzelf op een bepaald moment wel weer vertrekken en opgaan in het heelal. Omdat dit proces soms hevig is, blijkt het hebben van ondersteuning in de vorm van regelmatig contact met een meditatiebegeleider of met andere mediterenden onontbeerlijk; het regelmatig bezoeken van zitgroepen of meedoen aan meditatieactiviteiten is dan ook zeer aanbevolen, al naar gelang de mogelijkheden en de behoefte uiteraard. Maar juist omdat dit verwerkingsproces niet gestuurd wordt van buitenaf maar meer van binnenuit blijkt het eigenlijk bijna nooit te gebeuren dat een mediterende plotseling te veel te verwerken krijgt; het gebeurt allemaal op een rustige, geleidelijke manier.

Voor de Simsara bewerkte passage uit het onlangs verschenen en door Frits Koster geschreven boek
‘Stress: wat kan ik er zelf aan doen’ (uitgeverij Asoka).