Mediteren in Azië? - Johan Tinge

De laatste 10 jaar zijn veel mensen met Vipassana-meditatie in aanraking gekomen. Door cursussen, weekend-meditaties en langere retraites op verschillende plaatsen in Nederland en door inmiddels verschillende leraren. Waaronder de eerwaarde Mettavihari die vanaf het begin als de grote inspirator en motor, Vipassana bij velen in Nederland een waardevolle plek in het leven gegeven heeft.

In het licht dat Vipassana-meditatie uit Zuid-Oost Azië afkomstig is en daar nog veel beoefend wordt, is het begrijpelijk dat veel mensen het idee hebben dat mediteren in Azië toch wel speciaal en misschien ook wel waardevoller is dan een 10 of 20 dagen retraite in Nederland. Dit dus ondanks het feit dat in Nederland met grote regelmaat retraites georganiseerd worden.

Soms hoor ik geluiden dat als je in Azië gemediteerd hebt, dat je dan pas goed en echt kunt mediteren, dat je dan pas weet waarover je praat.

In dit artikel wil ik duidelijk maken dat mediteren in Azië, en dan met name Birma en Thailand, wel speciaal is, maar niet altijd beter, in de zin van ontwikkeling in je meditatieproces, dan mediteren hier in Nederland c.q. Europa.

Aan de hand van een aantal punten wil ik dat hier demonstreren.

Als je nog nooit in Azië geweest bent of gemediteerd hebt, heb je eigenlijk een weinig realistisch idee van wat je daar in je retraite allemaal te wachten kan staan. Met andere woorden welke andere hindernissen dan alleen in je eigen mind je daar kunt tegenkomen.

Zelf heb ik langere tijd en meermalen in Birma en Thailand gemediteerd. Op basis van m'n ervaringen daar wil ik dit thema nader toelichten.

Een eerste factor waar je direct mee geconfronteerd wordt, is het klimaat, met name de hitte ( vooral in de warme tijd: maart tot half juni) en de hoge vochtigheidsgraad (in de regentijd juli tot oktober). Dit heeft een direct effect op je lichaam (veel transpireren) en vaak ook op hoe je je voelt. Met een ventilator in de meditatieruimte probeer je wel een aangenamer klimaat te scheppen, maar dit lukt niet altijd. Door de hitte ga je flink transpireren. Dit kan huidirritaties en uitslag veroorzaken. Een 'mind object' voor je meditatie dus, waar je je makkelijk mee identificeert. Opmerkzaam te blijven op de mentale reacties op de huid en je huid te verzorgen valt dan niet mee.

Een tweede factor is het voedsel. Je eet andere dingen dan je gewend bent. Soms scherp, soms zwaar door overmatig gebruik van olie. Niet in elk centrum wordt het eten even hygiënisch bereid. Een gevolg is dan dat je met maag- en darmklachten geconfronteerd kunt worden. Je voelt je dan lichamelijk zwakker en minder energiek en hindert zo je meditatie. Soms ook is het eten wat voor jou past al op. Ik denk b.v. aan een situatie in een centrum waar de lekenmeditatoren aten wat de monniken tijdens hun aalmoezenronde in de ochtend kregen. Je zat dan met een aantal mensen aan tafel met kleine zakjes met allerlei voedsel.. Degene die het snelste at, pakte als eerste de zakjes met wat hij graag at. Vaak was dit dan het eten wat iedereen graag wilde. Gevolg was dan dat, des te meer aandachtig je at, des te vaker was de inhoud in de zakjes die door jouw maag zo geapprecieerd werden al door een andere yogi opgegeten. Je kunt je dan misschien voorstellen dat het een grote opdracht was om opmerkzaam te blijven op je begeerte, irritatie, angst dat een ander 'jouw' eten alweer pakt.

Als het eten je niet ligt is dat vaak een bron van ontevredenheid in je meditatie. De mensen die zelf waar dan ook een retraite hebben gedaan, weten hoe belangrijk eten vaak kan worden: om je op af te reageren, om je even in te verliezen en niet mindful hoeven te zijn, etc.

Goed en passend voedsel wordt ook in de boeddhistische teksten beschouwd als een van de basisfactoren voor een tevreden en heldere geest.

Een derde factor is de manier waarop dingen in het retraitecentrum georganiseerd zijn. Op allerlei plaatsen in Nederland waar retraites gehouden worden, is alles meestal tot in de puntjes georganiseerd, ieder begint en eindigt samen. In retraitecentra in Birma / Thailand zijn de zaken voor ons idee chaotischer en ad-hoc georganiseerd, b.v. rondom interviews, maaltijden en andere zaken. Het is daar niet ongewoon dat leken en monniken zich minder aan de retraiteregels houden. Soms komt men ook niet voor intensieve meditatie, maar om eens de sfeer te proeven of om te leren mediteren. Soms kreeg ik het idee dat ik de enige was die intensief mediteerde en dat de anderen maar wat rondhingen. Dit levert vaak ook een groot 'mind object' op. Het is dan soms verleidelijk om het met de retraite regels zelf ook minder nauw te gaan nemen.

In Nederland is een retraite een afgebakende periode, in een plaats die hier speciaal voor gehuurd is. In een retraitecentrum in Birma / Thailand is het juist een continu doorgaand proces van mensen die komen en vaak tijd nodig hebben om 'erin te komen'. En yogi's die aan het eind van hun retraite zijn en nog een paar dagen blijven om 'af te bouwen'. Een rommeliger sfeer, die zeker als je ook net begonnen bent je afleidt en soms irriteert. Dit doet dan een groot beroep op je om te beseffen dat je hier niet bent om anderen te beoordelen, maar aan je eigen meditatieproces te werken.

De volgende factor is je meditatieleraar, je spirituele vriend (kalyana mitta). Het komt vaak voor dat deze geen of weinig Engels spreekt. Je bent dan afhankelijk van een vertaler. Vaak gaat dit goed. Mede afhankelijk van zijn eigen meditatie-ervaring kun je van hem onduidelijke of soms verkeerde instructies krijgen. Niet alle meditatieleraren hebben ook ervaring met het lesgeven aan 'westerlingen'.

In sommige centra zie je de leraar niet dagelijks, maar b.v. 2 of 3 keer in de week, of soms een hele week of langer niet. Als je weinig meditatie-ervaring hebt kun je wel wat meer ondersteuning en begeleiding gebruiken. Op mij had het soms ook het effect dat op de dagen dat ik geen interview had, ik 'het wel wat rustiger aan kon doen'. Alsof ik voor de leraar gekomen was en niet voor m'n eigen meditatieproces.

Een volgende bron aan hindernissen is de overdaad aan de meest uiteenlopende beesten die je daar op je pad/Pad tegen kunt komen.

In Nederland is je meditatieruimte goed geïsoleerd en af te sluiten. In het algemeen heb je dan weinig last van beesten of andere objecten van buiten.

In meditatiecentra in Birma en Thailand kom je echter van alles tegen. Om te beginnen de muggen en de mieren. Soms zat ik net in een mierenpad, zodat ze soms bij tientallen tegelijk over m'n lichaam klommen. En maar blijven benoemen of de overmacht niet meer aan kunnen....... De regel: 'Ik neem me voor om niet te doden', kun je hier daadwerkelijk beoefenen.

Je komt soms slangen en schorpioenen tegen die met name in de regentijd een droog heenkomen zoeken. Soms is dat jouw kamer. Zo heb ik een aantal dagen in een ruimte gezeten met 2 slangen die een paar meter boven m'n hoofd hingen. Tijdens de loopmeditatie kon je ze in de gaten houden, maar tijdens het 'zitten' niet. Wat een ‘mind object‘! Die slangen woonden daar ook volgens de leraar. Ze kwamen volgens hem eens naar die mediterende Hollander kijken. Het kostte veel tijd, zorgen en angsten om ze als m'n huisgenoot te accepteren.

Wekenlang had ik een duivennest onder het afdakje van m'n meditatiehut (kuti), vlak boven m'n hoofd met urenlang koeren en gekras van hun nagels op het golfplaten afdakje. In vooral de regentijd is er het gekwaak van kikkers (eens zo luid dat ik 's ochtends mijn wekker niet kon horen afgaan) of het gesjirp van krekels. Een keer wilde ik 's avonds gaan slapen. Zaten er duizenden mieren in m'n bed.

Op een dag kwamen de eitjes van vliegende mieren uit in mijn kuti. Stel je eens voor dat je loop- en zitmeditatie doet in een zwerm vliegende mieren.

Soms hebben mensen die aan de rand van het meditatiecentrum wonen een feest. Dat betekende dan urenlang en soms dagenlang luide muziek. M'n eerste manier van hier mee omgaan was me er voor afsluiten. Dat lukt dan niet en volgt frustratie met alle fantasieën die hier bij horen. Je kuti heeft alleen muskietengaas. Je kunt niet even je raam met dubbele beglazing sluiten.

Het kan ook allemaal erg meevallen. Veel van bovengenoemde voorbeelden hoef en zul je niet tegenkomen als je in het Oosten mediteert. Thailand en Birma zijn prachtige landen, ook om te mediteren. Mijn voorbeelden zijn vooral bedoeld om een keerzijde te laten zien van mediteren in Azië. Het is bedoeld ter verheldering en informatie van waar je in terecht kunt komen. Het is ook een waarschuwing voor mensen met te ideale beelden over mediteren in Azië.

Aan de andere kant is mediteren in Thailand en Birma een prima gelegenheid om op een directe manier met het Boeddhisme als levende traditie in haar culturele context kennis te maken. Je ziet en ervaart hoe de leringen van de Boeddha al dan niet in praktijk worden gebracht.

Vooral als je wat langer dan een paar weken wilt mediteren, als je al een aantal retraites in Nederland c.q. Europa gedaan hebt, als je weet naar welke leraar of centrum je wilt, en je je bewust bent van mogelijke hindernissen, dan kan het prima en vruchtbaar zijn om in Thailand/Birma retraite te gaan doen. Ook omdat er in Nederland nog nauwelijks een plek is om langdurige en onder begeleiding een vipassana retraite te doen.

Als je een kortere tijd wilt mediteren, bv. 10 dagen is het denk ik niet raadzaam dit in Azië te doen. Daar heb je vaak al 10 of meer dagen nodig om te acclimatiseren, voor je echt aan de slag kunt. Als je de exotische sfeer van daar mediteren wilt ervaren, is daar natuurlijk niets op tegen. Verwacht dan niet teveel van je retraite, in de zin van ontwikkeling van je meditatieproces (het is sowieso het beste om niets van je retraite te verwachten, dan ben je open voor wat er is).

Ik hoop dat dit schrijven eraan bijdraagt dat je voor jezelf een bewuste keus kunt maken, als je overweegt in Birma/Thailand een retraite te gaan doen. En vooral wil ik de waarde en de bijzondere gelegenheid laten zien van het doen van een retraite in Nederland, met westerse leraren die je verstaan, met bekend voedsel en een beheersbaar klimaat in de meditatieruimte. Dit alles is een belangrijke bijdrage voor rust en regelmaat. Dit ondersteunt dat jij de ruimte hebt en in een perfecte gelegenheid bent om je retraite ook echt te doen.