Meditatie en hartstocht - Bert Leguijt

Kun je een hartstochtelijke liefdesrelatie aangaan met iemand die mediteert? Kun je passie en vuur verwachten van iemand die zich concentreert op gelijkmoedigheid, evenwichtigheid en rust? Welke invloed heeft meditatie in een liefdesrelatie? "In het begin snapte ik er niets van; ik vond hem alleen maar onverschillig."

In dit calvinistische land kun je het nog wel eens horen; "Twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen". Een oude volkswijsheid die ons voorhoudt dat het niet goed kan gaan als twee partners een verschillend geloof aanhangen. Dit kan in zekere zin ook binnen boeddhistische relaties gelden. Binnen liefdesrelaties kan onenigheid ontstaan als een niet-mediterende partner het mediteren van de ander niet begrijpt. Dit kan tot onbegrip en verwijdering leidden. Het is belangrijk om in een relatie waarbij één van de partners mediteert aandacht aan dit verschil te besteden. Dit kan door uit te leggen wat mediteren met iemand doet. Er kunnen misverstanden ontstaan als gelijkmoedigheid ten onrechte opgevat wordt als onverschilligheid.
Linda mediteert zelf niet, maar heeft een relatie met iemand die mediteert. Zij ondervond in het begin van de relatie moeite met het omgaan met iemand die altijd maar zo rustig bleef. Linda: "In het begin snapte ik er niets van; ik vond hem alleen maar onverschillig. Wat er ook gebeurde, hij bleef altijd kalm. Later begreep ik dat hij met zijn mediteren hiernaar streefde." Ook in hun liefdesleven speelde dit. "Ik miste in onze seksuele relatie de hartstocht, de passie en het vurig verlangen. Ik begreep wel dat hij streefde naar gelijkmoedigheid, maar mijn lichaam had behoefte aan meer. Ook in kleinere dingen merkte ik dit. Ik had zoiets van: doe eens moeite voor me. Of ik nu ja of nee zei, het was altijd goed. Ik wilde dat hij me probeerde te overtuigen, dat hij me zou proberen over te halen: 'Waarom wil je dat nou niet? Kom, ga nou toch mee...'
Nu we er veel over gesproken hebben en ik meer van het boeddhisme weet, begrijp ik hem beter. Soms is het natuurlijk ook makkelijk en fijn: hij is nooit boos en staat open voor wat er gebeurt. Dat hij nergens door uit het lood te slaan is, kan ik nu in hem bewonderen."

In klassieke boeddhistische literatuur wordt op verschillende plaatsen gewaarschuwd voor de kracht van de wellustige begeerte. Het wordt voorgesteld als een vuur: 'een goede dienaar, maar een slechte meester'. Vooral wordt gewaarschuwd voor de verleiding van het uiterlijk schoon. 'Een dwaas heeft alleen oog voor de uiterlijke schoonheid en ziet niets van de vergankelijkheid. Hij is als een rups die zich opsluit in zijn cocon en verstrikt raakt in zijn eigenliefde voor zintuiglijke verlangens. Maar een wijze heeft het vermogen zich hiervan los te maken. Hij is niet langer verstrikt, maar bevrijd van alle leed.' staat er in de Dhammapada.
Ook uit Boeddha's leven blijkt de kracht die van de seksuele begeerte uitgaat. Op het laatste moment voor zijn verlichting wordt hij verleid door de mooie dochters van Mara. Het was het laatste en sterkste wapen dat Mara nog achter de hand had gehouden om Boeddha van zijn doel af te houden.
Het Pali, de taal waarin de teksten oorspronkelijk geschreven zijn, kent drie woorden voor liefde: metta, de liefdevolle welwillendheid of vriendelijkheid is de liefde naar alle mensen, zonder aanziens des persoons, karuna, het mededogen voor de medemens en mudita, de sympathische medevreugde, het ervaren van vreugde in het geluk van de ander. Samen met gelijkmoedigheid (upekkha) zijn dit de vier kenmerken die één van de factoren van verlichting vormen. De Boeddha heeft zijn leerlingen steeds voorgehouden zich met deze vormen van liefde bezig te houden en af te zien van zintuiglijk verlangen en lust. 'Een man zou naar een vrouw moeten kijken zoals hij naar zijn zuster kijkt, en als het een oudere vrouw betreft, zoals hij naar zijn moeder kijkt'.
Hoewel seksuele lust gezien wordt als een hindernis op het spirituele pad, is het niet onmogelijk meditatie en seksualiteit te verenigen. In de teksten komen verschillende voorbeelden voor van getrouwde leken die verlichting (arahatschap) bereikten. Verlichting en seksuele omgang sluiten elkaar niet uit. Ook Boeddha heeft seksueel contact gehad. Hij was getrouwd, had een zoon, en leefde als prins Siddartha in een overvloed van schoonheid en lust. Echter, op weg naar zijn verlichting onthield hij zich van deze zintuiglijke lusten en begeerten.

Bewust beminnen en liefhebben
Peter mediteert dagelijks. Hij heeft in zijn relatie lange tijd gezocht om op een goede manier om meditatie en seksualiteit te combineren. Lange tijd wilde hij wel intimiteit, maar geen seksualiteit, totdat hij op andere gedachten kwam. Peter: "Jaren geleden heb ik tijdens een retraite meegemaakt dat een leerling aan de leraar voorstelde om zwijgend te mediteren. De leraar vond dat niet moeilijk genoeg en stelde de leerling voor te oefenen in bewust spreken. Hij zei: 'Ga eens na hoe de woorden in je hersenen worden gevormd, hoe en wanneer je beslist welke woorden je uitspreekt, ga na hoe de woorden zich in je keel vormen, hoe de klank je mond verlaat en door je tong gearticuleerd worden.' Ik heb hiervan mijn eigen variant gemaakt en geprobeerd bewust te beminnen en lief te hebben. Ik heb hier meer van geleerd dan het allemaal uit de weg te gaan. Ik oefen mij in het bewust vrijen en dat is een hele rijke ervaring." Peter geeft aan dat het soms moeilijk is seksualiteit en meditatie met elkaar te combineren omdat er bij het vrijen veel energie verbruikt wordt die je dan niet meer voor meditatie kunt gebruiken. "Het is niet voor niets dat monniken in een klooster geen seks mogen hebben. Door het klaarkomen verliest de man de energie die voor concentratie en meditatie gebruikt moet worden. Bovendien is het een egocentrisch gebeuren, want op dat moment denk je alleen aan jezelf [noot redactie: dit kan, maar hoeft natuurlijk niet!]. Ik heb het lastig gevonden om hier een goede weg in te vinden. Maar door er bewust mee om te gaan en ook tijdens het vrijen van de veranderlijkheid van je lichaam bewust te zijn, kun je ook zonder het hoogtepunt intens van elkaar genieten. Er komt dan een 'minder is meer'-principe in werking. Het is echt fantastisch om dat te ervaren."

Als je mediteert betekent dat niet dat je geen intieme relaties meer zou kunnen onderhouden. Het boeddhisme verbied niet te genieten van ieder mooi moment. Iemand had eens voor het eerst een meditatieretraite gedaan en kwam op weg naar huis een bloemenstal met mooie rozen tegen. Uit een reflex wilde hij een mooie bos voor zichzelf aanschaffen, maar meteen corrigeerde hij zich: 'Nee, ik moet dit loslaten, ik mag mij hier niet meer aan hechten'. Verdrietig en teleurgesteld liep hij door. Deze beginnende meditator had nog niet geleerd van het moment te genieten. Had hij maar die rozen gekocht en van hun schoonheid genoten, dan had hij daarna gezien dat ze langzaam verwelken en dat rozen zeer veranderlijk zijn.
Mediteren en het onderhouden van een liefdesrelatie sluiten elkaar niet uit. Het is niet onmogelijk om liefdesrelaties te onderhouden en te mediteren. Integendeel, het boeddhisme kan gezien worden als een religie vol liefde en benadrukt steeds de liefdevolle omgang met medeschepselen. Waar het om gaat is geen gehechtheid en verwachtingen te hebben. Veel conflicten komen voort uit verlangens en verwachtingen. 'Ik dacht dat je... Je weet toch dat ik... Ik heb toch ook voor jou...'
Alle verwachtingen loslaten is erg moeilijk. Verwachtingen zitten in de kleinste hoekjes. Als je de deur opent, verwacht je dat je verder kunt lopen, dat er een vloer is die je draagt. Leven zonder verwachtingen lijkt onmogelijk: kun je dan nergens meer vanuit gaan? Kun je nergens meer op vertrouwen? Maar je weet ook dat het huis waarin je nu woont, er eens niet meer zal zijn. Dat de vloer waarop je nu staat er niet meer zal zijn. Het is daarom niet verstandig je daaraan te hechten.
In de Nederlandse taal is het moeilijk lief te hebben zonder gehechtheid. We spreken al gauw van: houden van. Vasthouden. Houden zoals het is. Of: liefhebben: iets 'hebben', zonder er bewust van te zijn dat het veranderen kan en je het weer moet loslaten. 'Zij is mijn vrouw en ik ben haar man'; alsof we elkaars bezit zijn. Je kunt het als een onophoudelijke oefening gebruiken om bewust te zijn van de veranderlijkheid van de dingen en je niet te hechten aan dingen en mensen om je heen. Peter: "Als je in onthechting leeft is er minder verdriet, minder lijden. In een relatie met verwachtingen is het alsof je telkens op je cadeautje wacht. Dan kun je vaak teleurgesteld worden."

De Boeddha hield zijn leerlingen steeds voor te leven 'op een eiland'. Niet afhankelijk te zijn van anderen en niet gehecht te zijn aan anderen. In een liefdesrelatie kan ook dit tot onbegrip leiden. Het kan een vervelend gevoel geven als je partner tegen je zegt: 'Ik heb je niet nodig, ik kan prima zonder jou leven'. Of als hij bij het naar zijn werk gaan zegt: 'Zodra ik de deur uit ben, denk ik niet meer aan je'. Toch betekent dit niet dat hij niet lief heeft of om zijn partner geeft. Het is een leven in onthechtheid en in bewustzijn in het hier-en-nu, wat in een relatie goed uitgelegd moet worden om misverstanden te voorkomen. Het kiezen van de juiste woorden, zonder de ander te kwetsen, is een vaardigheid die geoefend moet worden.

Leven zonder verlangen is openstaan voor wat er zich elk moment aandoet en tevreden zijn met wat er is. Het is zoals de monnik uit de Jivata-soetra die uitgenodigd wordt bij een rijke man in de stad te komen eten. "Die ochtend kleedt hij zich in zijn robe om de stad in te gaan, neemt hij zijn bedelnap mee en gaat bij het huis van de zakenman zitten. Als hij daar zit, denkt de monnik niet: 'Het zou goed zijn als de zakenman me nu een voortreffelijke maaltijd aanbiedt' en ook denkt hij niet: 'Wat zou het heerlijk zijn als de zakenman mij in de toekomst voortreffelijke maaltijden aan zou bieden'. Maar de monnik eet het eten dat hij krijgt, zonder gulzig te zijn, zonder zich te verliezen in de smaak, zonder verlangens naar meer, maar in het besef van al dit gevaar en in bewustzijn van het loskomen van gehechtheid aan zulke verlangens."