Legers van Mara (deel III) - Frits Koster

In de vorige twee edities van de SIMsara zijn vier obstakels beschreven, die je tijdens de (intensieve) beoefening van inzichts-meditatie kunt tegenkomen. Deze obstakels of verleidingen op het pad van meditatie worden in de boeddhistische psychologie verpersoonlijkt in de mythische figuur van Mara. Mara is de boeddhistische variant op Satan, de grote tegenstander van God in de Christelijke mystiek.

De vorige twee delen heb ik gewijd aan de eerste vier legers of gezichten van Mara: zintuiglijk genot, ontevredenheid, honger en dorst en verlangen. In dit derde deel wil ik het vijfde leger van Mara onder de aandacht brengen.

5. Luiheid en slaperigheid (thina-middha).

Voor veel mediterenden is slaperigheid een zeer hardnekkig meditatie-obstakel en ik heb hier zelf ook een lange tijd mee geworsteld. Vaak wordt slaperigheid door westerse mensen psychologisch geduid als een afweermechanisme, waarbij je (onbewust) geen pijn of verdriet wilt voelen en je daardoor weg laat zakken in slaperigheid.

Dat kan maar hoeft niet. Slaperigheid kan ook ontstaan door een slaaptekort, mentale vermoeidheid, verveling of doordat je net gegeten hebt. Daarnaast kan slaperigheid ook ontstaan door het uit balans raken van twee belangrijke meditatieve krachten: inzet en de concentratie. Dit laatste kan verschillende oorzaken hebben:

Plezierige ervaringen worden niet of onzorgvuldig geregistreerd, waardoor er eerst luiheid en dan dufheid van geest ontstaat.

In de zitmeditatie wordt van nature wat meer concentratie ontwikkeld, terwijl in de loopmeditatie wat meer energie of inzet wordt opgebouwd. Zowel in de loop- als in de zitmeditatie is opmerkzaamheid de centrale factor, alleen de ondersteunende factoren zijn verschillend geaccentueerd. Daarom wordt in de regel ook aangeraden om even lang te lopen als te zitten tijdens een meditatieretraite. Veel mediterenden vinden zitmeditatie echter prettiger of belangrijker dan loopmeditatie en benadrukken dus onbewust meer de concentratie-factor en verliezen inzet of energie. Hierdoor wordt de opmerkzaamheid zwakker en minder scherp en gaat concentratie overheersen. Als direct gevolg hiervan zink je gemakkelijk onbewust weg in hetgeen je waarneemt, waardoor je duf en slaperig wordt.

Ten slotte speelt ook de individuele aanleg een rol. Sommige mensen hebben van nature een sterk ontwikkelde concentratie. Dit kan als een grotere geneigdheid naar slaperigheid doorwerken in het meditatieproces.

Wat ook de oorzaak moge zijn, slaperigheid blijkt een moeilijk te hanteren meditatie-object te zijn, vooral omdat je je er zo moeilijk bewust van kunt worden. Daarom hier een lijstje met praktische tips.

Tip 1

Beschouw luiheid, dufheid en slaperigheid niet als een vijand maar als een ‘vipassana-griepje’. Net zoals in het geval van griep het beter is jezelf niet te forceren en wat extra zorg aan je gezondheidsklachten te besteden, zo geef je in dit geval zorg aan de slaperigheid en integreert het als een (waardevol) meditatie-object. Zie het als een uitdaging om enerzijds het ervaren van luiheid of slaperigheid als meditatie-object te accepteren. Je hoeft het dus niet te verdringen, te bevechten of te veroordelen, luiheid of slaperigheid hoeft niet beschouwd te worden als ‘des duivels oorkussen’. Anderzijds hoef je je er ook niet door te laten meeslepen en er in te gaan zwelgen. Je bewaart dus een objectief observatievermogen en probeert te benoemen of te registreren, wat zich op het moment op de voorgrond bevindt. Zo kun je luiheid, dufheid, slaperigheid, lethargie, het lichte, ‘wollige’, zware of vermoeide gevoel als meditatie-ervaring observeren en benoemen of registreren. Ook het eventuele gapen, het heen en weer bewegen of schokken van je lichaam bij korte momenten van in slaap wegzakken, of wat voor andere symptomen van het Vipassana-griepje ook maar op de voorgrond treden, kun je als meditatie-object gebruiken en registreren.

Tip 2

Volg je de eerste tip al een tijdje, terwijl je desondanks verder wegzakt in de slaperigheid, ga dan eventueel over op één of meerdere van de volgende strategieën:

Begin op een langzame, de bewegingen observerende en registrerende manier, je hoofd en nek een tijdje te masseren met je handen. Je dient jezelf dan wat extra prikkels toe.

Registreer het voornemen om je ogen te openen en open vervolgens je ogen op een opmerkzame manier. Registreer het zien en mediteer een tijdje met geopende, een paar meter voor je op de grond gerichte ogen. Worden je ogen zwaar, dan kun je dat weer benoemen.

Kijk met opmerkzaamheid in het zon- of kunstlicht.

Verander van houding, ga een tijdje staan of begin loopmeditatie te beoefenen. Als slaperigheid vaak voorkomt, dan is het zelfs te adviseren om tijdens dergelijke periodes steeds vijf of tien minuten langer te lopen dan te zitten.

Wees matig in eten. Dit helpt vaak zeer goed tegen sterke slaperigheid na het eten

Ga buiten lopen en/of zitten. Hierdoor kun je wat frisse lucht en andere, verkwikkende, prikkels krijgen.

Als je slaperig wordt tijdens het beoefenen van loopmeditatie, ga dan achteruit lopen of begin een minder gecompliceerde loopoefening te doen.

Doe in het geval van grote vermoeidheid tijdens de eerste paar dagen van een meditatieretraite een kort dutje na een maaltijd.

Tip 3

Werkt dit allemaal niet en blijft de slaperigheid zeer sterk aanwezig, zit er dan maar gewoon mee. Als je zittend in slaap valt zul je bemerken dat je vanzelf wel weer wakker wordt. Het is niet rampzalig om in slaap te vallen; een kort ‘meditatie-slaapje’ blijkt zelfs zeer verkwikkend te zijn en kun je in dat geval beschouwen als het opladen van de ‘energie-batterij’.

Volgens boeddhistische geschriften worden thina en middha pas werkelijk opgeheven op het moment dat iemand het hoogste stadium van verlichting realiseert. Het zijn dus hardnekkige legers, die je uitdagen tot het bewandelen van een middenweg, zonder te verdringen of juist na te volgen. Het op een open en opmerkzame manier leren hanteren en overstijgen van luiheid en slaperigheid vraagt vaak veel geduld en creativiteit. Het is echter geen onmogelijke taak maar een proces dat je geleidelijk aan kunt leren; met vallen en opstaan.

Oefening baart kunst. Daarom: ‘don’t hesitate and meditate’.

Voor de SIMsara bewerkte voorpublicatie van het door uitgeverij Asoka in oktober 1999 uit te geven boek ‘Bevrijdend inzicht’.