In vrede leven, in vrede sterven - Dingeman Boot

Het leven van een mens speelt zich af tussen geboorte en dood. In sommige culturen ervaart men de conceptie als het begin. Iedere dag, ieder uur, iedere minuut worden er mensen geboren en sterven er mensen. Als er mensen uit onze omgeving sterven, en in het bijzonder mensen waar we een speciale band mee hebben, worden we herinnerd aan de werkelijkheid van de dood en dat ook wij moeten sterven. Dat geldt voor iedereen. Dat dit leven tijdelijk is is zeker, onzeker is echter wanneer we zullen sterven. Maar ieder sterft op het daarvoor bestemde moment. Dat is wel zeker!
De geboorte van mensen herinnert ons eraan dat we worden vervangen en dat het hele proces van leven doorgaat. Overal om ons heen kunnen we het natuurlijke proces zien van geboren worden en sterven: het geldt ook voor alle dieren, planten, bomen etc. Kortom alles wat tot leven komt is voorbestemd om te sterven. En toch trachten we de dood zoveel mogelijk weg te stoppen. Wat onszelf betreft willen we er (nog) niet aan denken en hebben we de neiging om het ons voorbereiden op de dood alsmaar uit te stellen.
Ieder sterft op zijn of haar wijze. Sommigen komen om bij een ongeluk, anderen worden vermoord. Mensen sterven als gevolg van te veel eten of door ondervoeding. Sommigen hebben de gelegenheid zich voor te bereiden op de dood, anderen sterven plotseling. Er zijn mensen die in volledige overgave sterven, anderen in verwarring of met wrok en spijt dat ze het niet anders hebben gedaan. Het is ook mogelijk dat je de laatste fase van je leven dement bent of versuft als gevolg van de vele medicijnen.
Mensen die stervenden begeleiden weten hoe belangrijk het is dat deze bewust en in vrede (overgave) kunnen sterven. Het blijkt dan dat de wijze waarop je geleefd hebt in belangrijke mate bepaalt hoe je het stervensproces ondergaat. Naarmate we geleerd hebben bewust en in overgave te leven zal ons dat in het algemeen in staat stellen meer of minder bewust en in overgave te sterven. Het betekent dat we in vrede kunnen leven en sterven.
Het is niet zo moeilijk om in te zien dat sterven alles te maken heeft met loslaten. Je moet niet alleen al je bezittingen loslaten, maar ook de mensen van wie je houdt. Je moet zelfs het leven loslaten. Je moet in feite alles los laten. Het is dus logisch dat we gemakkelijker kunnen sterven naarmate we tijdens ons leven geleerd hebben los te laten, te leven in overgave. Leven in overgave betekent niet dat we niet van de dingen in het leven zouden kunnen genieten. Integendeel! De vraag is echter in hoeverre je aan alles gehecht bent, je er als het ware aan vastzit. Hoe ervaar je het als je iets moet missen? En dat iets-moeten-missen, daar hebben we allemaal geregeld mee te maken. Alles blijkt aan verandering onderhevig en alles wat we bezitten kunnen we verliezen zoals onze materiële dingen, onze baan, mensen die ons dierbaar zijn en onze gezondheid. De mate van pijn bij het moeten missen van iets of iemand leert ons in hoeverre we eraan gehecht zijn. Het is duidelijk dat ons gevoel van vrijheid groter wordt als we minder aan alles gehecht zijn. We zijn dan minder kwetsbaar omdat ons geluk er minder van afhankelijk wordt. Minder gehecht zijn aan de dingen die we bezitten, de mensen om ons heen, maar ook aan onze ideeën en standpunten. De Boeddha leert ons dat gehechtheid de oorzaak is van ons lijden, van onze pijn in het leven. We kunnen dat zelf ervaren. Het betekent in feite dat, als we ons voorbereid hebben op onze dood, in overgave kunnen sterven, we ook in staat zijn om gelukkig te leven. Daarom is het zo belangrijk vertrouwd te worden met je stervensproces, ook al is er geen enkele aanleiding ervan uit te gaan dat je binnenkort gaat sterven.
In overgave leven, de dingen loslaten, hoe kom je daartoe? Als je het probeert zul je merken dat het niet vanzelf gaat. Als je je aandacht erop richt blijkt juist dat je overal zo aan vast zit. Hoe kun je daarvan bevrijd worden? De Boeddha heeft vanuit zijn eigen ervaring geleerd dat het zogenoemde achtvoudige pad tot deze bevrijding kan leiden: het juist inzicht, de juiste intentie, het juiste spreken, het juiste handelen, het juiste levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste aandacht en de juiste concentratie. Het is vanuit het juiste inzicht en de juiste intentie dat je in het leven kunt komen tot het juiste spreken en handelen of in het algemeen tot de juiste moraal. Om tot een verdere verdieping van je inzicht en zo tot een verdere zuivering van je geest te komen is het beoefenen van meditatie (de juiste inspanning, de juiste aandacht en de juiste concentratie) een belangrijk hulpmiddel.
Gedurende duizenden jaren hebben vele mensen ervaren hoe dat je via de weg van de meditatie de dingen gaat zien zoals ze werkelijk zijn. Je gaat zien hoezeer je een gevangene bent van je denken en conditioneringen. Belangrijk is het als je dan gaat inzien dat niet alleen je denken en je gevoelens, maar ook alle andere dingen in het leven voortdurend aan verandering onderhevig zijn, waardoor niets je zekerheid of blijvend geluk kan schenken. Deze inzichten leiden gemakkelijker tot het loslaten en tot acceptatie van de dingen zoals ze zijn. Erg bevrijdend is het als je tot het inzicht komt dat je niet je lichaam of de inhoud van je geest bent, het hele circus van ons denken voelen en emoties. Het blijkt allemaal oncontroleerbaar te zijn en het speelt zich allemaal af zonder dat er een “ikje” of “persoon” bij te pas komt. Inzien dat je niet degene bent die je altijd dacht dat je was. Dat wordt wel het sterven aan jezelf genoemd. Daarom is er de volgende uitspraak van een wijze Chinees:
Wie sterft voor hij sterft, sterft niet wanneer hij sterft.
De weg van de meditatie die ik hier in het kort beschreven heb kan pijnlijk zijn, maar leidt steeds meer tot bevrijding. Bevrijding van onze hebzucht, kwaadheid en niet te vergeten onze angstgevoelens, de angst voor zoveel dingen in het leven en de angst voor de dood. Meditatie is een pad dat ertoe leidt dat we steeds meer in vrede kunnen leven en in vrede kunnen sterven.
Ervan uitgaande dat we een gevangene zijn van de kringloop van geboorten en dood (samsara), waar de meeste Boeddhisten van uitgaan, is dit alles ook de beste voorbereiding op een eventueel volgend bestaan.
In een volgend artikel wil ik ingaan op het door de BUN (Boeddhistische Unie Nederland) gepubliceerde rapport “Rondom de dood”. Dit rapport gaat in op de mogelijkheden tot stervensbegeleiding, de periode tussen dood en begrafenis/crematie en de begrafenis en crematie zelf.