De helende kracht van disidentificatie - Frits Koster

Bij de ontwikkeling van een objectieve, existentiële bewustwording en de beoefening van inzichtmeditatie worden alle gedachten, emoties en andere mogelijke ervaringen geaccepteerd. Er is echter geen sprake van een identificerend bewustzijn maar meer van een erkennende en herkennende observatie van gedachten en emoties, als universeel menselijke ervaring. Deze open maar ook objectieve acceptatie is de basis voor het ontstaan van mededogen in innerlijke gebieden die we gewoonlijk afsluiten. We kunnen zo in contact komen met normaal gesproken weggeborgen vormen van pijn en verdriet en brengen warmte waar eerder sprake was van kou, afsluiting en verbittering.
Het subtiele objectieve benoemen of registreren van wat er op het moment herkend wordt, geeft een transpersoonlijke wending aan de observatie. We vereenzelvigen ons op dat moment immers niet meer met de gedachte of de emotie. Het is niet meer mijn of jouw verdriet, boosheid of pijn maar een objectief waargenomen ervaring, er ontstaat een zogenoemde disidentificatie. Terwijl we ons eerder - al of niet bewust - identificeerden met de mentale, emotionele, zintuiglijke of fysieke ervaring, zitten we er nu niet meer in. Het is dus niet meer mijn of jouw ervaring maar louter een waargenomen verschijnsel.

In onze westerse samenleving zijn we sterk geneigd om ons schuldig te voelen over gemaakte fouten over vergissingen; we leven in die zin in een echte ‘schuldcultuur.’ We nemen alles heel persoonlijk op en kunnen onszelf of anderen jarenlang verwijten blijven maken over gemaakte misstappen, onhandigheden, enzovoort. Dit heeft wellicht te maken met het diepgewortelde westerse idee dat er een zelf of een ziel is. Door de beoefening van inzichtmeditatie wordt dit sterke zelfbeeld ‘losgeweekt.’ De disidentificerende aandacht maakt ons ervan bewust dat onze ervaringen niet zo persoonlijk zijn als dat we altijd dachten, maar dat er louter sprake is van het opkomen en wegvallen van lichamelijke, mentale, emotionele en zintuiglijke processen, in een oorzaak-en-gevolg verband. Hierdoor kunnen we met een grotere mildheid en relativering kijken naar vergissingen en fouten die wijzelf en anderen maken en ze minder persoonlijk opnemen. Het juk van schuldgevoelens, maar ook van het ons sterk of te sterk verantwoordelijk voelen voor bijvoorbeeld ons werk of voor andere mensen, wordt hierdoor een stuk lichter.

Het psychologische mechanisme van disidentificatie zou je kunnen omschrijven als een derde mogelijkheid, tussen ontkenning of verdringing en vereenzelviging in. Alles wordt geaccepteerd maar zonder ons te identificeren met het object van observatie. Dit kan zeer onthullend en bevrijdend werken. Een duidelijk voorbeeld hiervan is het verhaal van Gerlinde (1), een jonge vrouw die al een tijdje bezig is met de beoefening van inzichtmeditatie. Tijdens een meditatiedag begeleidde ik een communicatieoefening, waarbij deelnemers worden uitgenodigd om tegenover elkaar te gaan zitten en op een opmerkzame manier ervaringen uit te wisselen. Bij de evaluatie van deze oefening gaf ze ontroerd aan dat ze zich bij de oefening plotseling bewust was geworden dat ze in het begin van de oefening steeds had geprobeerd om afleiding te zoeken voor het feit dat ze een lui oog had. Ze bemerkte bijvoorbeeld de geneigdheid om extra veel te praten en handgebaren te gebruiken, puur om een gevoel van schaamte en angst (voor afwijzing) te overstemmen. Ze besefte dat ze dit afweermechanisme al vele jaren onbewust in zich meedroeg en dat het communiceren haar hierdoor eigenlijk onnodig veel energie kostte. Tegelijkertijd merkte Gerlinde dat het accepterende benoemen of registreren van de angst, schaamte en onzekerheid een bevrijdende werking had en ruimte gaf voor een nieuwe, vrijere manier van communiceren.
Een ander voorbeeld: ik merkte zelf onlangs dat ik er nogal tegenop zag om een meditatiemiddag te begeleiden. Waarom wist ik niet goed maar het had te maken met een deelnemer, waar ik veel bewondering voor had. Dit hield me bezig, totdat ik merkte dat ik opgevreten werd door een minderwaardigheidsgevoel, wat me onzeker maakte. Toen ik dit minderwaardigheidsgevoel erkende en benoemde verdween het vanzelf. Het gevolg was dat ik onbezorgd mijn werk als begeleider kon voortzetten en merkte dat het contact veel vrijer en leuker werd, zonder dat ik er extra energie in hoefde te stoppen. De verandering en verbetering in ons contact was vanzelf ontstaan door de kracht van opmerkzaamheid.

Beoefenaars van inzichtmeditatie kunnen legio voorbeelden geven van het subtiele disidentificerende mechanisme van opmerkzaamheid en kunnen de verhelderende en therapeutische waarde ervan dagelijks ervaren. Het brengt een warm licht in donkere, onbewuste gebieden en een nuchter en bevrijdend inzicht in ons leven in het hier en nu. Hierdoor kunnen we op een vrijere, minder dwangmatige of krampachtige manier gaan leven en werken.

(1) Deze naam is gefingeerd.

Voorpublicatie uit ‘Stress: wat kan ik er zelf aan doen’ door Frits Koster; een nieuw boek van uitgeverij Asoka, dat begin 2002 gepubliceerd zal worden.